Gelezen in TERTIO van 20 mei 2020: Leo’s revolutie

Uit een standpunt van Emmanuel Van Lierde

Onlangs was het Hemelvaart, tevens het feest van de christelijke arbeidersbeweging. Die gedenkt dat paus Leo XIII in 1891 op die hoogdag zijn encycliek Rerum Novarum afkondigde. Dat schrijven vormt niet alleen het begin van een meer gesystematiseerde sociale leer van de kerk, maar symboliseert ook een koerswijziging van de rooms-katholieke kerk tegenover de moderniteit en de wereld. De door paus Franciscus beoogde hervormingen naar een missionaire, sociale, barmhartige en nederige kerk begonnen eigenlijk bij Leo XIII.

Paus Leo XIII zorgde voor een onverwachte revolutie. Onder zijn voorgangers Gregorius XVI en Pius IX stond de kerk lijnrecht tegenover het modernisme en vervloekte ze de nieuwe rechten en vrijheden.

Op het rechte pad

Maar toen koos het conclaaf in 1878 voor graaf Vincenzo Gioacchino Pecci (1810-1903). Hij zou een overgangspaus worden want voor die tijd had de kardinaal een al hoge leeftijd: 68. De ironie wil dat Leo XIII 25 jaar op de stoel van Petrus bleef zitten en een kast vol encyclieken publiceerde, die een nieuw tijdperk voor de kerk zouden inluiden. Het komt erop neer dat de katholieken vanaf dan de kern van het evangelie gingen herontdekken en in hun traditie bouwstenen vonden om de moderne verworvenheden te accepteren, waarna ze van binnenuit kritiek konden geven op de ontsporingen van de moderniteit vanuit een oprechte bekommernis om de aberraties bij te sturen en de wereld te verbeteren. Dat proces van nieuwe evangelisatie en van het herontdekken van de eigen bronnen, om van daaruit de dialoog met de wereld aan te gaan, kende een hoogtepunt tijdens het Tweede Vaticaans Concilie. Kerk en wereld kunnen van elkaar leren en in die wisselwerking kunnen ze bovendien elkaar op het rechte pad houden. De wereld kan de kerk van dienst zijn om bijgeloof of machtsmisbruik tegen te gaan, de kerk kan omgekeerd bijvoorbeeld wijzen op het onrecht dat een kapitalistische economie teweegbrengt.

Gelezen in TERTIO van 13 mei 2020

1 . Wereldbijendag

Uit een artikel van Ludwig De Vocht

Sinds 2018 gaat telkens op 20 mei de internationale aandacht uit naar het belang van bijen en andere bestuivers. Wereldbijendag verdient in het huidige Internationale Jaar van de Plantengezondheid extra aandacht want bestuivers zorgen ervoor dat planten zaden krijgen en vruchten dragen. De Shakespeareaanse parafrase To bee or not to be vat het belang van bijen voor onze voedselzekerheid kernachtig samen.

Het Beloofde Land wordt in Exodus 3,8 en 3,17 “een land van melk en honing” genoemd. Het woord “honing” duikt in de Bijbel meer dan 60 maal op, maar over bijenteelt wordt met geen woord gerept. Archeologisch onderzoek heeft intussen aangetoond dat die teelt in Bijbelse tijden wel degelijk bestond en dat de bijen afkomstig waren uit het huidige Turkije.

De bloeiperiode van de bijenteelt in Vlaanderen en Brabant viel in de 16^de en de 17^de eeuw. Circa 30 tot 40 procent van de huishoudens in de Spaanse Nederlanden beschikte over enkele bijenkorven. Veel van onze voorvaders waren imkers in bijberoep. In de 18^de eeuw kwam de bijenteelt evenwel in een crisis terecht, onder meer door de overschakeling van honing naar suiker als zoetstof.

Ambrosius (339-397) is de patroonheilige van de imkers. Een legende vertelt dat boven zijn wiegje een zwerm bijen vloog. Die druppelden honing in de mond van de baby waardoor de redevoeringen van de kerkvader “zoet als honing” zouden worden.

Bijen en hun honing waren symbolen voor welsprekendheid. Bij uitstek zijn Gods woorden en daden “zoeter dan honing” (Psalm 19,11).

2 . Terugkeer van de overheid

Uit een artikel van Frans Van Looveren, theoloog en gepensioneerd adviseur in de Kamer van Volksvertegenwoordigers

De samenleving wordt brutaal geconfronteerd met kwetsbaarheid en vergankelijkheid. We waren dat uit het oog verloren en die vergetelheid vertaalt zich nu in een harde landing.

In de coronacrisis zijn er een aantal onderhuidse verschuivingen aan de gang in onze cultuur. Er wacht ons een nieuw ”normaal”, dat noodgedwongen ernstige correcties zal aanbrengen aan onze manier van denken, leven en voelen.

Dienstmeisje van de markt

Wie trekt vandaag de grenzen? De overheid. Zij is terug. Zij is zichtbaar en voelbaar in het samenscholingsverbod, de hygiënische voorschriften, de gesloten landsgrenzen, de strenge handhaving. Als in de coronacrisis iets duidelijk is geworden, dan wel dat onze collectieve en individuele kwetsbaarheid meer bescherming vergt. Dat vraagt om een sterke(re) overheid. En dat vloekt met de ideologie die in de voorbije decennia mainstream is geworden. De overheid heeft zich “teruggetrokken”, zoals dat heet, en geeft ruimhartig vrij spel aan “de markt” om de maatschappelijke problemen op te lossen. Kortom, zij is zich gaan gedragen als het nederige dienstmeisje van de markt.

Wereldwijd werd in de voorbije jaren beknibbeld op de sociale bescherming, die steeds meer werd weggezet als een hinderlijke lastpost voor de ondernemingslust. De verzorgingsstaat was te duur en werd niet meer beschouwd als een vangnet, maar als een hangmat voor luiwammesen. En wat bleek bij de intocht van corona? Onze samenleving had nagelaten te voorzien in voldoende medisch materiaal om voorbereid te zijn op eventuele rampen. De woonzorgcentra waren niet uitgerust om crisissen aan te kunnen.

Het “marktisme” maakte al veel slachtoffers door stijgende ongelijkheid, burn-outs en depressies. Maar pas nu zien we welke gigantische puinhoop het neoliberale samenlevingsmodel heeft veroorzaakt. En het is moeilijk te geloven dat dat model de coronacrisis overleeft. Al bij de financiële crisis in 2008 beet de slang in haar eigen staart. In 2020 heeft zij zich gewurgd. En daar moeten we geen traan om laten.

Toekomstbeeld

De overheid mag niet langer de slaafse maîtresse zijn van de markt. Een sterkere overheid is nodig die ruimte laat voor de economie en ze waar nodig ook stimuleert. Tegelijkertijd moet zij evenwel de grenzen van diezelfde economie strenger bewaken in naam van het collectieve belang. Veel doortastender dan ze in de voorbije jaren deed, moet zij de sociale, medische en economische bescherming, alsook het bestrijden van de armoede ter harte nemen.

Gelezen in TERTIO van 18 maart 2020

“Het is paradoxaal te bedenken dat de mens beeld is van wat niet in beeld kan worden gebracht”

Uit een artikel van Christophe Brabant (deed studies filosofie en theologie en is leraar aan het Gentse Sint-Barbaracollege).

In het Oude Testament is God de onzichtbare bij uitstek. Niemand kan God zien en in leven blijven. Mozes die vraagt om God te zien, mag Hem “van achteren” (Exodus 33,23) zien. Het Oude Testament huldigt de idee dat van God geen beelden mogen worden gemaakt. Afgodsbeelden getuigen van ontrouw aan de Enige. De profeten drijven de spot met wie afgodsbeelden maken. Ze hakken een boom om, kappen er een beeld uit, vallen ervoor op hun knieën en maken met de rest van het hout vuur om het vlees te garen. Van hetzelfde hout snijdt men een afgodsbeeld en maakt men houtskool. God valt niet af te beelden. Zelfs de Godsnaam – JHWH – waarmee de taal naar God verwijst, wordt niet uitgesproken.

Onrechtstreeks kijken

En toch verschijnt de Onzichtbare in het zichtbare, maar dan dankzij een soort onrechtstreeks kijken. Het scheppingsverhaal beweert dat alle levende wezens, met uitzondering van de mens, geschapen zijn “naar hun soort”. Elke plant en elk dier heeft zijn specificiteit en kent zijn gelijke niet. De mens daarentegen is geschapen naar het beeld en de gelijkenis met God. Het is paradoxaal te bedenken dat de mens beeld is van wat niet in beeld kan worden gebracht. In de mens valt – onrechtstreeks – datgene te zien wat onzichtbaar is en de mens zelf overstijgt.

Gelezen in TERTIO van 26 februari 2020

1 . Bemin de joden

Uit een Standpunt van Emmanuel Van Lierde

Laten we ons in de komende veertigdagentijd bijzonder bewust zijn van mogelijke aanzetten tot antisemitisme in de christelijke traditie en daar tegen ingaan, bijvoorbeeld tijdens de homilie. Laten we dit jaar bijzonder waakzaam zijn bij het lezen of beluisteren van de Schriftlezingen.

Aswoensdag en Goede Week

Zo luidt het op Aswoensdag tot twee keren toe dat je niet moet bidden of aalmoezen geven zoals de huichelaars en de schijnheiligen dat doen in de synagogen (Mattheüs 6, 1-6,16-18). Als we zoiets horen, moeten we er ons goed van bewust zijn dat Jezus sprak tot zijn medegelovigen, tot andere joden. Als we die uitspraken vandaag correct willen interpreteren, zouden we synagogen beter door kerk vervangen. De hypocrieten tot wie Jezus zich richt, zijn we zelf. Zoals altijd worden we uitgedaagd de Schrift op ons leven te leggen, veeleer dan op dat van anderen. We moeten niet de splinter in het oog van de ander zien, maar de balk in eigen oog. De Bijbel dient niet om anderen te veroordelen, wel om onszelf onder Gods oordeel te plaatsen.

Ook de passieverhalen die tijdens de Goede Week worden voorgelezen of de passiespelen die her en der worden opgevoerd, kunnen ongewild het antisemitisme voeden. Je kunt de kruisdood van Christus noch alle in Jezus’ tijd levende, noch de nadien geboren joden in de schoenen schuiven. De catechismus van het Concilie van Trente stelde dat christelijke zondaars meer schuld trof voor de dood van Christus dan die enkele joden die haar uitlokten. Christus stierf immers voor onze zonden. Denk ook aan het gedicht van calvinist Jacob Revius: “’t en zijn de joden niet, Heer Jesu, die u kruisten, ik bent, o Heer, ik bent die u dit heb gedaan”. Herkennen we onszelf in Petrus, Judas of de massa die roept: “Kruisig Hem!”?

Zelfkritisch zijn

De evangelies plaatsen twee soorten mensen tegenover elkaar: zij die de wet correct naleven en de zondaars. Laten we onszelf niets wijsmaken alsof we aan de goede kant staan. In ieder van ons zit een heilige en een zondaar. De Schrift nodigt ons uit vooral zelfkritisch te zijn. De veertigdagentijd is een kans om in de spiegel te kijken en de anderen extra te beminnen, ook de joden.

2 . Op zondag 23 februari werd in de Gentse Sint-Baafskathedraal trappist Lode Van Hecke tot bisschop gewijd in opvolging van Luc Van Looy. In zijn homilie vraagt kardinaal Jozef De Kesel de wijdeling dat hij “de ziel van een monnik” zou behouden als bisschop. “Je bent een open iemand, een vrij iemand. Je komt van elders, niet uit de vertrouwde klerikale middens. Het geeft je juist nieuwe ogen”, merkt De Kesel verder op. In zijn dankwoord stelt Van Hecke dat “wie de kerk als moeder heeft, nergens vreemdeling is”. Hij groet in het bijzonder ook de politici met wie hij hoopt samen op te komen tegen armoede en onnodig lijden en voor meer rechtvaardigheid en vrede.

3 . In zijn boodschap voor de veertigdagentijd die Kerknet op 24 februari in het Nederlands publiceerde, herinnert paus Franciscus de gelovigen eraan dat Pasen geen gebeurtenis uit het verleden is, maar altijd aanwezig is en ons in staat stelt “het lichaam van Christus in zoveel lijdende mensen te zien”. Behalve tot gebed spoort de paus ook aan tot delen en tot aandacht voor “de structurele aspecten van ons economische leven”. In dat laatste past de geplande ontmoeting van jonge economen, ondernemers en changemakers van 26 tot 28 maart in Assisi. (Frederique Vanneuville)

Twintig jaar TERTIO

Het ganse nummer van 19 februari 2020 is gewijd aan de geschiedenis van het weekblad.

Hierbij enkele grepen uit de inhoud van de hand van Emmanuel Van Lierde, Frederique Vanneuville, Sylvie Walraevens, Geert De Cubber en Ludwig De Vocht.

Op 16 februari 2000 verscheen de eerste editie van het christelijk opinieweekblad Tertio met een huidige oplage van 6.000.

De spilfiguren bij de oprichting van Tertio waren: Toon Osaer, toenmalig woordvoerder van kardinaal Danneels, en de toenmalige directeur van uitgeverij Halewijn Jo Cornille.

Breed draagvlak

“Al noemden we het toen nog niet zo, we wilden dat Tertio een ‘verbindend’ project zou zijn. We wilden niet in polemiek of polarisatie belanden, zoals in Nederland toen het geval was”, vertelt Osaer. Om die verbinding te bewerken werd gezocht naar een zo breed mogelijk draagvlak, niet alleen onder religieuzen en bij de bisdommen, maar ook in het christelijke middenveld en bij katholieke burgers, zowel individuen als families. Osaer vindt het belangrijk te beklemtonen dat er van in het begin over werd gewaakt om Tertio te definiëren als een niet-kerkelijk project. “Jo en ik zetelden wel in de raad van bestuur en door onze functie waren we allebei vertrouwensmensen van de kardinaal en de bisschoppen, maar we zaten daar geenszins omdat de kerk greep wou hebben op het geheel.”

Pauselijke felicitaties

Het hoogtepunt uit de 20-jarige geschiedenis van Tertio is en blijft zonder twijfel het interview dat dit weekblad mocht hebben met paus Franciscus op donderdag 17 november 2016. Door de jaren heen kon Tertio ook in het Vaticaan een stevige reputatie opbouwen en het blad wordt in Rome beslist gevolgd. Dat blijkt onder meer uit de brief die staatssecretaris Pietro Parolin in naam van paus Franciscus op 16 januari schreef aan Gents bisschop Luc Van Looy.

Vertaling van de brief

“Aan Mgr. Luc Van Looy,

bisschop-referent voor de media

van de Belgische bisschoppenconferentie

Ter gelegenheid van de 20^ste verjaardag van de oprichting van het weekblad Tertio , sluit de Heilige Vader zich aan bij de vreugde en de dankzegging van uzelf, zij die er werken en de lezers. Hij verzekert u daarbij van zijn geestelijke nabijheid en zijn gebed. Hij dankt God voor deze gebeurtenis die getuigt van deze 20 jaar, die toelieten aan dit kwalitatieve weekblad om zich een reputatie te smeden. Zijn naam ontlenend aan de apostolische brief Tertio Millennio Adveniente van paus Johannes Paulus II (10 november 1994), wenste Tertio in een steeds meer geseculariseerd medialandschap de stem van de christelijke intellectuelen in de publieke debatten te laten horen en te versterken. Paus Franciscus drukt de wens uit dat deze gelukkige verjaardag de journalisten in staat zal stellen een nieuwe adem te vinden in hun engagement en in hun inspiratie, in dienst van het geloof en de kerk. Hij vraagt aan de heilige Geest, door bemiddeling van de maagd Maria, hen te helpen getuigen van de jeugdigheid en de vreugde van het evangelie, en hen te helpen een cultuur van ontmoeting en dialoog met allen te versterken. Vanuit die hoop verleent hij u van ganser harte de apostolische zegen, alsook aan de journalisten, het personeel en de lezers van het weekblad Tertio.

+ Kardinaal Pietro Parolin

Staatssecretaris van Zijne Heiligheid”

Woorden van Rik Torfs

“Gelovigen spreken over ‘keuzekatholicisme’, over geloof als een individuele zaak, en benadrukken voortdurend dat ze een minderheid zijn. Dat laatste is een vaststelling, maar betekent nog niet dat je daarin moet berusten. Ik ben voor een wild expressief christendom. Dat is het toch van nature? De Blijde Boodschap nodigt uit ons enthousiasme te delen met anderen, net zoals we geestdriftig kunnen vertellen over een geweldige film of een sterke tentoonstelling. We moeten ons als christenen niet schamen; ik voel me alvast niet persoonlijk verantwoordelijk voor fouten die ooit door de kerk werden begaan.”

Woorden van Bert Claerhout, eerste hoofdredacteur, van 2000 tot 2007

“Welke richting moeten we uit? Hoe komt dat over? In het begin was dat moeilijk. We werden wat in de conservatieve hoek geduwd. Na ons memorabele interview met Steve Stevaert (zie Tertio nr. 196 van 12/11/’03, nvdr) is alles veranderd. Stevaert stond op dat ogenblik op zijn politieke hoogtepunt. ‘Ik ben tegen onverschilligheid en voor volle kerken’, zei hij toen bij ons. ‘Tertio, fijn blad, lees ik graag’, zei hij ook in De zevende dag. Plots waren we als het ware ‘ontsmet’.”

Woorden van Ludo Van den Eynden (85 jaar), waakt al 20 jaar over het taalgebruik en de kwaliteit van de artikels

“Het niveau dat Tertio nu haalt, is geleidelijk gegroeid. De afstand tussen de eerste nummers en de huidige is enorm. De kwaliteit is sterk toegenomen, maar soms is het niveau te hoog. Voor een gemiddelde lezer zijn sommige stukken zware kost, een vorm van filosofie. Er zou terug een ietwat plezierige maar intelligente kolom in mogen. Een soort ontspannend cursiefje van niveau met zachte ironie zou een aanwinst zijn.”

Gelezen in TERTIO van 22 januari 2020: De geur van zweet

Gelezen in TERTIO van 22 januari 2020: “In Calais zie je overal prikkeldraad”

Uit een artikel van Kelly Keasberry

In juni verruilde de oud-katholieke* priester Johannes Maertens Calais voor Londen. Een bewuste keuze nadat hij drie en een half jaar ooggetuige was van de situatie van vluchtelingen: “Ik had een break nodig, ik kon al het lijden niet meer aan. Eerst ben ik teruggekeerd naar het oud-katholieke klooster in Temse voor rust, maar daarna ben ik naar Londen vertrokken omdat ik niet volledig niets kon doen.”

“In Calais heb ik enorm veel menselijk lijden gezien”, getuigt de priester. “Er zijn momenten geweest waarop ik genoeg had van al dat lijden, waarop ik vroeg aan God: ‘Waarom grijpt U niet in? Beëindig dat toch, die menselijke vrijheid, want we kunnen er niet mee om’. Je ziet politieagenten die gedwongen worden om ontmenselijkende dingen te doen. Je ziet hoe men tegemoet probeert te komen aan reële vragen, maar tegelijkertijd is er de druk van de politiek, van de kiezer die geen vluchtelingen wil. Een overheid de enerzijds voorziet in toiletten en voedselbedeling en anderzijds tentenkampen vernietigt, heeft mij wel een beetje mijn geloof doen verliezen in overheden en hoe we zulke problemen ooit via een georganiseerde democratie moeten oplossen. De democratie is het beste systeem dat we hebben, maar wel een dat mensen verdeelt. We moeten als maatschappij toch eens serieus nadenken over hoe we polarisering kunnen tegengaan en een democratie creëren die mensen samenbrengt.”

*Oud-katholieke kerken danken hun ontstaan aan de afwijzing van het Romeinse kerkcentralisme. Later wezen zij ook het dogma van de pauselijke onfeilbaarheid en het dogma van de Onbevlekte Ontvangenis af.

Gelezen in TERTIO van 18 december 2019: Het christendom als minderheidsbeweging

Uit een interview van Frederique Vanneuville met Stefan Paas, hoogleraar missiologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Theologische Universiteit Kampen.

Stefan Paas aan het woord:

“De machteloze minderheidsbeweging die het christendom bij zijn ontstaan was, werd door een speling van de geschiedenis in de 4^de eeuw de heersende doctrine die de theologie van de macht leverde. Daardoor gebeurden veel goede dingen: er kwamen ziekenhuizen, scholen en universiteiten. Toch is de vraag: willen we daarnaar terug? Of willen we dat er iets nieuws komt? Ikzelf ben geneigd tot dat laatste. We moeten loskomen van het restauratiedenken. Het experiment van een christelijke cultuur hebben we al gehad. Het christendom komt beter tot zijn recht als minderheidsbeweging en tegenstem van de macht dan als vertegenwoordiger van de macht. Als missioloog denk ik dat voor het christendom in het Westen dit de belangrijkste zoektocht is: hoe ontkomen aan zowel nostalgiedenken als aan een vaag soort relativisme of moedeloosheid dat het allemaal zal verdwijnen? Ik geloof dat er een vitale christelijke presentie zal zijn en blijven en dat onze westerse samenleving die op een bepaalde manier ook nodig zal hebben, als bron van vitaliteit. Vandaag evolueren we naar samenlevingen die zo pluralistisch zijn dat bijna elke stroming een minderheid is en dat geen enkele cultuur, overtuiging of levensbeschouwing de dominante is, ook niet de christelijke. Op zich is dat niet verkeerd. Wellicht zit daar de ruimte voor christelijk getuigenis in de toekomst.”

Gelezen in TERTIO van 11 december 2019

“Buffer tegen dagelijkse zorgen”

Uit een artikel van Sylvie Walraevens



KVLV krijgt op 24 januari een nieuwe naam. Monique De Dobbeleer, 3 jaar aan het roer van Vlaanderens grootste vrouwenorganisatie met 85.000 leden, steekt haar enthousiasme niet onder stoelen of banken.

“De nieuwe wind die KVLV door de Vlaamse steden en dorpen wil doen waaien, zal sterk aansluiten bij de veranderde leefwereld van vrouwen. Ramen en deuren worden opengegooid, we verwelkomen de dynamiek van de diverse samenleving. Maar tegelijk gaan we respectvol om met ons verleden. Dat koesteren we, terwijl we ook nieuwe vaatjes opentrekken”.



De “k”

Of de “k” in de nieuwe naam verdwijnt, leeft onder de leden, erkent De Dobbeleer. De nieuwe naam zal geen letterwoord zijn, maar dat was Boerinnenbond ook niet. We blijven onze christelijke inspiratie uitdrukkelijk benoemen en geven ze handen en voeten, met een blik naar buiten. Het nieuwe KVLV zal uitnodigend, respectvol en betekenisvol zijn. Uitnodigend, om de vereniging zo breed mogelijk te verankeren en de drempel laag te houden voor alle vrouwen – hoog of laag opgeleid, gekleurd of wit. Ook in onze thema’s wordt de diversiteit in de samenleving weerspiegeld. Respectvol betekent dat we mensen willen zien, horen en begrijpen in hun individuele volheid; en betekenisvol wijst erop dat lidmaatschap van onze vereniging een merkbaar verschil moet maken in hun leven. Onze activiteiten spelen zich vooral af in dorpen en kleine steden. Daar willen we dezelfde dynamiek als het grootstedelijke aanbod ontwikkelen: frisse, boeiende activiteiten op een leuke locatie.”

Gelezen in TERTIO van 4 december 2019

1 . Luisteren naar mensen en hun wonden

Uit een artikel van Emmanuel Van Lierde



Abt van Orval Lode Van Hecke wordt op 23 februari in de Sint-Baafskathedraal tot 31^ste bisschop van Gent gewijd. Voor het eerst komt er in ons land een trappist aan het hoofd van een bisdom. Wereldwijd zijn er slechts twee andere trappisten bisschop: emeritus Édouard Mununu Kasiala van Kikwit in Congo en Erik Varden, onlangs benoemd voor het Noorse Trondheim.



Naar de essentie

“Het is mijn overtuiging dat er te veel ernstige problemen in de wereld zijn om je met pietluttigheden bezig te houden. Mijn episcopaat zal beperkt in tijd zijn, er is geen tijd voor decor en bijkomstigheden. Laten we zoals paus Franciscus naar de essentie gaan.”



Vreugde en hoop

Geen toeval dat Van Hecke voor zijn abtsleuze die nu zijn bisschopsdevies wordt, koos voor: “In de vreugde van de Geest”. “Het Concilie was een nieuw Pinksteren en de Geest staat voor dynamiek. Doemdenken en nostalgie helpen ons niet vooruit. Laten we vreugde en hoop putten uit het geloof. Paus Franciscus is daarin een groot voorbeeld. Hij brengt die vreugde”, stelt de nieuw bisschop van Gent.



2 . Omarmende liefde

Uit een bezinning van Stefan Vanistendael, socioloog en demograaf


Dikwijls horen we dat de liefde blind is. Maar is dat niet verliefdheid, een pril begin van de liefde? De rijpere liefde reikt verder, over grenzen heen, en dieper, ze omarmt alle leven. Ze laat ons de wereld, mensen en dingen zien zoals ze zijn: schoonheid, goedheid en generositeit, een eindeloze uitnodiging tot leven, gul en blij. Vreemd genoeg laat de liefde ons ook alle kwaad zien, met verbluffende nuchterheid. Maar tegelijk fluistert de liefde ons toe in ons hart: “En toch”. Zoals het water en de oase in de woestijn. En toch.

Gelezen in TERTIO van 20 november 2019: Niet in woorden te vatten

Uit een artikel van Christophe Brabant, leraar in het Gentse Sint-Barbaracollege

Niemand heeft God ooit gezien, lezen we in het begin van het Johannesevangelie. En toch kunnen we niet zonder beelden om over God te spreken. Een beeld dat mij dierbaar geworden is, vind ik in het gedicht Ziekenbezoek van Judith Herzberg:

Mijn vader had een lang uur

zitten zwijgen bij mijn bed.

Toen hij zijn hoed had opgezet

zei ik, nou, dit gesprek

is makkelijk te resumeren.

Nee, zei hij, nee toch niet

je moet het maar eens proberen.

De vader is geen dokter die de ziekte wegneemt. Noch verstrooit de vader de bedlegerige met een babbel. De vader is er, zonder meer. En toch verandert die aanwezigheid de wereld totaal. En dat valt niet eens allemaal in woorden te vatten. Je moet het maar eens proberen.

Gelezen in TERTIO van 13 november 2019: Neiging tot het goede

Uit een standpunt van Frederique Vanneuville

Het is een boodschap die paus Franciscus onvermoeibaar en in alle toonaarden herhaalt: bruggen bouwen, geen muren, contact maken, geen geweld, zorg voor de meest kwetsbaren. Zo riep hij de vertegenwoordigers van de katholieke universiteiten vorige week maandag op met hun opleidingen altijd een relationeel en maatschappelijk doel voor ogen te hebben en de nieuwe generaties niet alleen op te leiden tot bekwame professionals, maar ook hun geest, hart en geweten te vormen. Een cruciaal punt, want al moeten we er niet aan twijfelen dat de meeste mensen uit zichzelf deugen, we weten dat die neiging tot het goede sterk onderhevig is aan de richting die leiders of gezagsinstanties wijzen.

Gelezen in TERTIO van 30 oktober 2019: Hopen op hoffelijkheid

De mening van Bert Roebben, theoloog en docent aan de lerarenopleiding van de Universiteit van Bonn (ingekort artikel)

Ik val met de deur in huis: hoe leer je kinderen en jongeren vertrouwen in de toekomst als ze dagelijks overspoeld worden met berichten over het wangedrag van wereldleiders? Hoe legt een doorsnee Amerikaanse leerkracht morgen “bij wijze van spreken” aan haar leerlingen uit wat civil rights zijn? Wat vertelt een doorsnee Engelse leerkracht morgen “bij wijze van spreken” aan haar kinderen over het belang van de parlementaire democratie? De onvoorspelbaarheid, de arrogantie en het narcisme van sommige wereldleiders zijn meelijwekkend. Daar valt mee te leven, ware het niet dat deze persoonlijke ondeugden in een globaal perspectief ondertussen onheilspellende vormen aannemen. Dat hoeft hier geen verder betoog.

Sluipend cynisme

Wat mij als lerarenopleider vooral verontrust, is het sluipende cynisme en het gebrek aan vertrouwen dat zich onder invloed van ondeugdzaam leiderschap in kinderen en jongeren aan het nestelen is. Waarom nog eerlijk, solidair en hoffelijk zijn als volwassenen en vrienden in je buurt in het zog van politieke leiders daar niet meer om malen of, erger nog, overgaan tot verbaal en fysiek geweld? Sommige jonge mensen durven niet meer vrijuit te spreken over hun engagement voor het klimaat of een solidaire samenleving, uit angst uitgelachen, beschimpt of fysiek te worden aangevallen. Vriendschappen tussen jongeren lopen stuk op haatboodschappen of zwijgspiralen. Kinderen vragen zich af of volwassenen nog wel te vertrouwen zijn, want die gedragen zich niet alleen onbehouwen, ze kibbelen voortdurend en lijken elkaar het licht in de ogen niet te gunnen. En net als wij vragen onze kinderen zich af of dit een grap is of om te huilen.

Weerbarstige verschillen in visie en levensbeschouwing toelaten en toch hoffelijk met elkaar blijven omgaan, is de uitdaging voor school en samenleving.

Gelezen in TERTIO van 2 oktober 2019: Gezondheid is geen hebbeding

Uit een Standpunt van Sylvie Walraevens

Gezondheid is geen hebbeding, geen uniek en schaars spul waarvoor rijken bereid zijn elke prijs te betalen. Het is een waardevol maatschappelijk goed waar iedereen recht op heeft.

De wet van vraag een aanbod die onze economie beheerst, mag niet gelden in de medische sector. De hamvraag aan politici, economen, juristen, fiscalisten, farmacologen, artsen en burgers die zich buigen over de gezondheidszorg, is dan ook even eenvoudig als uitdagend: winst of welzijn?

Gelezen in TERTIO van 18 september 2019: Nieuwe Damiaanbeweging focust op Hawaïaanse waarden

Uit een artikel van Ludwig De Vocht

De tiende verjaardag van de heiligverklaring van pater Damiaan was de aanleiding voor de lancering in april van het Damiaanjaar onder het motto “Damiaan inspireert”. Meteen werd ook een nieuwe Damiaanbeweging boven de doopvont gehouden die focust op specifiek Hawaïaanse waarden waaronder het vooral als begroeting bekende aloha.

Pater Damiaan was de belichaming van de Hawïaanse waarden waarop de nieuwe Damiaanbeweging de nadruk legt: ohana (gemeenschap en verbondenheid), malama pono (aandacht, zorg en respect) en aloha, een welkomstwoord dat de waarden liefde, solidariteit, betrokkenheid en engagement uitdrukt.

Projectleider Ruben Boon* schetst in het geboortehuis van de man die in 2005 door Vlaanderen werd verkozen tot grootste Belg de stappen die de voorbije tien jaar werden gezet om Damiaan ook in de toekomst als bron van inspiratie levend te houden.

*Ruben Boon (1988) is historicus van opleiding. Sinds 2011 is hij projectleider van Damiaan Vandaag, het Damiaanproject van de congregatie van de Heilige Harten van Jezus en Maria.

We laten Ruben Boon aan het woord:

“Vier jaar hebben we deelgenomen aan de erfgoeddag. Daarna diende de vernieuwing van het museum in Tremelo zich aan als nieuw project. Bij het vertellen van het verhaal van Damiaan in het nieuwe museum moesten we Damiaan als mens naar voren schuiven om vandaag nog aan te spreken. Damiaan heeft trouwens nooit gezegd dat hij zich een held voelde, laat staan dat hij dacht dat hij een heilige was.”

Hoe is het beeld van Damiaan daardoor veranderd?

“We zijn bij een held en een heilige gestart om uit te komen bij de mens Damiaan. Door hem te bekijken door de bril ’Damiaan als mens’ blijkt uit wat we over hem lazen dat hij mens wilde zijn met de mensen op Hawaï en dat hij dingen met de mensen wilde delen. Uit die lectuur blijkt ook dat hij te kampen had met gevoelens van eenzaamheid en met het gevoel verlaten te zijn door de mensen. Hij werd ook geconfronteerd met het onbegrip van zijn oversten. Hij had op Molokai echt momenten dat hij het niet meer aankon. Hij had last van een burn-out. Daar kwam nog een depressie bij omdat hij geloofde – en zijn dokter heeft daar een verslag over nagelaten – dat hij zijn hemel niet verdiende omdat hij met sommige mensen overhoop lag. Hij had niemand om bij te biechten. Voor Damiaan was dat een gewetenskwestie. Dat vrat aan hem. Hij is door die duistere momenten heen gegaan, maar dat was niet vanzelfsprekend. Damiaan vond daarbij wel een houvast in zijn geloof en ging ervan uit dat God van hem niet het onmogelijke zou vragen.”

“Hij wou lijken op Jezus, zijn grote voorbeeld, en wist heel goed wat hij kon en wat zijn tekortkomingen waren. Hij besefte dat het zonde zou zijn zijn talenten weg te steken en niet in te zetten voor anderen. Al die elementen hebben we in het museum meegenomen en dat maakt van hem des te meer een figuur die ook nu nog aanspreekt. Vandaag is dat een heel krachtige boodschap: ga na hoe het geloof of een overtuiging je helpt, welke talenten je hebt en wat je ermee doet. Zo kunnen we het verhaal van Damiaan eerlijk en oprecht vertellen zonder mensen uit te sluiten.”

“En dat slaat blijkbaar aan want er is interesse uit binnen- en buitenland. Bezoekers van het museum kunnen zich inleven met behulp van een audioguide of een rondleiding in groep door een van onze gepassioneerde gidsen maar we zorgen er ook voor dat ze nadien even kunnen bekomen van wat ze hebben beleefd. We hebben rustpunten ingelast met aan het einde een videozaal in kampvuuropstelling. We vonden het belangrijk dat bezoekers het verhaal van Damiaan even kunnen laten doordringen want de essentie ervan is de bedenking: wat kan ik daar nu mee?”

Gelezen in TERTIO van 31 juli 2019

Basiliek is een kerk met een lintje

Uit een artikel van Kelly Keasberry

Wat is nu een kathedraal en wat een basiliek?

Een kathedraal is een kerk waar de zetel van de bisschop staat.

Een basiliek is meer dan een architectonisch hoogstandje. Het woord ‘basiliek’ stamt van het Griekse woord basilikè, dat ‘koninklijk’ betekent. Het woord verwijst ook naar een eretitel die door de paus wordt verleend. Kerken krijgen die niet zomaar. Basilieken zijn “kerken met een lintje, kerken met een bijzondere betekenis die gelovigen en belangstellenden daar vaak al eeuwenlang naartoe trekt”, verklaart Hein Jan van Ogtrop, plebaan* van de kathedrale basiliek Sint-Bavo Haarlem, tegelijk basiliek en kathedraal.

*Een plebaan is de pastoor van een kathedraal. Hij vervult in naam van de bisschop de zielzorgtaken van pastoor in de omliggende parochie.

Gelezen in TERTIO van 17 juli 2019

1 . In het verzet tegen populisme

Uit een standpunt van Emmanuel Van Lierde

Het rechtspopulisme nam sinds de vluchtelingencrisis in 2015 almaar toe in Europa. De Duitse bisschoppenconferentie vindt dat een kritisch punt bereikt is en dat het dringend nodig is weerwerk te bieden.

Vanwaar de kritiek op het populisme? Is oog hebben voor de zorgen en de noden van het populus, het volk, niet juist een goede zaak? Zeker, maar het huidige populisme getuigt niet van grote nabijheid bij de mensen. Integendeel, vooral de armsten en de noodlijdenden zijn er het slachtoffer van. Bovendien verzwakt het de internationale samenwerking en de wereldwijde solidariteit. De ongelijkheid tussen mensen en de conflicten tussen landen nemen toe, en dat botst met de kerkelijke inzet voor rechtvaardigheid en vrede. Voorts stoort het de Duitse bisschoppen dat populisten het christendom misbruiken om zich af te zetten tegen moslims of andersdenkenden, tegen veranderende rolpatronen in de samenleving of tegen mensen met een andere seksuele oriëntatie. Tegenover het nationale egoïsme van het “eigen volk eerst” verkondigt de wereldkerk de eenheid van de mensenfamilie en de gelijkwaardigheid van alle mensen. Tegenover het welvaartchauvinisme dat nieuwkomers als bedreiging van onze rijkdom ziet, bepleit de kerk een ethiek van het genoeg en van het delen. Tegenover het voeden van angst wil de kerk hoop wekken. Tegenover uitsluitingsmechanismen biedt de kerk gastvrijheid en naastenliefde aan. Tegenover vreemdelingenhaat en xenofobie draagt de kerk filoxenia, de liefde voor de vreemdeling, uit. Tegenover kleingeestigheid plaatst de kerk ruimhartigheid. Christendom en populisme gaan gewoon niet samen.

2 . Worstelen met de Bijbel

Uit een artikel van Kelly Keasberry

Deze zomer is het vijftig jaar geleden dat de eerste Didachè-studiedagen werden georganiseerd. De Vlaamse Bijbelstichting viert dat op 20 en 21 augustus met een feestelijke jubileumsessie in het teken van “De Bijbel lezen: gisteren, vandaag en morgen”. Tertio ging op bezoek bij Filip Noël.

Filip Noël is Norbertijn van Averbode en nieuwtestamenticus. Hij doceert exegese in de priesteropleiding van Averbode. Hij is ook provisor in de norbertijnenabdij van Park in Heverlee.

Hoe actueel is de Bijbel vandaag nog?

Filip Noël glimlacht. “Dat is al direct een moeilijke vraag. Ik denk dat de Bijbel altijd actueel blijft, omdat de teksten vertellen over fundamentele menselijke en religieuze ervaringen.”

Noël is exegeet, een theoloog die uitzoekt wat oude teksten vandaag kunnen betekenen. “De betekenis van Bijbelteksten evolueert naargelang de tijd en de context. Je moet de achtergronden van toen proberen te achterhalen en die naar het heden te vertalen. Maar dat lukt pas als je een beetje hebt geworsteld met de tekst.”

“Door regelmatige lezing, door geregeld met de Bijbel bezig te zijn en die tot een stuk van je levenscultuur te maken, gaat de Bijbel steeds meer betekenen”, stelt Noël. Mensen die het christelijke geloof uit hun leven bannen, hebben volgens hem veel te verliezen.

“Bij jongeren merk ik nu al dat de beroemdste Bijbelverhalen ongekend zijn. Dat is een verarming. Daar kan via onderwijs en catechese iets aan worden gedaan, bijvoorbeeld door het godsdienstonderwijs sterk Bijbels te verankeren. Dat lijkt me belangrijk, want wanneer je daarbuiten nooit met Bijbelse teksten wordt geconfronteerd, verdwijnt een heel stuk cultuur.”

Tijdens de Didachè-studiedagen hoopt Noël de bezoekers wetenschappelijke inzichten mee te geven om de Bijbel beter te kunnen uitleggen en begrijpen.

Gelezen in TERTIO van 19 juni 2019

Vijftig jaar geleden, op 20 juli 1969, zette Neil Armstrong met Apollo 11 als eerste man voet op de maan. Over vijf jaar willen de VS terugkeren naar onze satelliet om er de eerste vrouw naartoe te brengen. Die missie kreeg vorige maand de naam Artemis, de tweelingzus van Apollo en godin van de maan.

Tien jaar geleden vertrok de Belgische astronaut Frank De Winne voor zijn tweede ruimtemissie naar het Internationale Ruimtestation ISS. In 2012 werd hij directeur van het Europian Astronaut Centre. Daar werkt hij nu mee aan de plannen om in 2024 Amerikaanse astronauten via de Gateway – een nog te bouwen ruimtestation rond de maan – terug naar het maanoppervlak te brengen, ditmaal voor een duurzame exploratie.

De ruimtevaartlegende wil dat Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov aan Joeri Gagarin na zijn historische ruimtereis van 1961 zou hebben gevraagd of hij daarboven God had gezien. Is het mogelijk het ontzag en de verwondering daarboven te beschrijven?

“Het heelal is oneindig groot. Wij zijn maar een klein planeetje aan de rand van een sterrenstelsel waarvan er miljarden bestaan. Vanuit de ruimte gezien is onze planeet geweldig mooi. Je geraakt niet gewend aan de schoonheid van de aarde. Die blijft je elke dag weer verwonderen. Je vliegt over zo veel verschillende gebieden van de planeet. En elk seizoen is anders, zelfs elke dag kan anders zijn als het geregend heeft, of als er wolken zijn. Maar je merkt ook de kwetsbaarheid van de aarde als je vanuit het ISS naar de horizon kijkt en je dat heel dun laagje atmosfeer ziet. We kunnen nergens anders naartoe als we onze planeet om zeep helpen. Het tweede dat je je realiseert, maar dat vraagt wat meer tijd, is dat er geen grenzen bestaan vanuit de ruimte gezien. Dat zijn lijnen die we op een kaart getekend hebben en waarover we nu ruzie maken.”

In verband met dat ruzie maken citeer ik scheutist Jef Matton in een ander artikel van Tertio: “Intercultureel leren samenleven is een grote uitdaging, maar tegelijk is dat belangrijk voor de toekomst die alleen maar diverser wordt.”

Gelezen in TERTIO van 29 mei 2019

1 . “Het christendom wordt op een troon gezet, helaas om buitenlanders te weren”

Uit een column van Désanne Van Brederode, filosofe en auteur van romans

Steeds meer nationalistische, extreemrechtse partijleiders heulen met zogenaamd christelijke waarden die aan de basis liggen van de westerse beschaving – ook als ze zelf niet praktiserend gelovig zijn. Eerbetoon uit onverwachte hoek. Je ziet sommige christenen ervan glimmen. “Eindelijk erkenning, na jaren te zijn bespot.” Helaas wordt het christendom niet geprezen om zijn gastvrijheid, zorgzaamheid, geweldloosheid, radicale tolerantie, liefde. Het wordt op een troon gezet om buitenlanders, in hoofdzaak moslims, te weren. Er lijken christenen te zijn die het wel prima vinden en nog een tandje bijsteken. Leve de morele superioriteit. Dat is curieus. Omdat er nogal wat door rechts zo geprezen waarden (familie, de vrouw als maagd of moeder) overeenkomen met die in de traditionele islam. Het christendom komt bovendien ook uit het Midden-Oosten, en als het inderdaad de basis van “onze” beschaving vormt, dan is daar veel aan voorafgegaan: noordelijke volkeren, het Romeinse rijk – men zat aanvankelijk niet op bekering te wachten. Laten christenen zich roeren. Niet om te bekeren en kerken weer vol te krijgen, maar om te voorkomen dat het christendom een wapen wordt in de handen van mensen bij wie het niet om Jezus gaat, maar om Blut und Boden en een onwrikbare identiteit, die geen zelfreflectie of ontwikkeling behoeft. Het is afschuwelijk dat het antisemitisme mede kon ontstaan uit de gedachte dat de joden Jezus hebben laten kruisigen. Laat het toch niet zo zijn dat islamofobie nu wordt gelegitimeerd met een beroep op een slimme selectie christelijke waarden, de ene keer liberaal, de andere keer conservatief. Dan liever de spot van atheïsten: dat doet toch minder pijn.

2 . In Italië heerst consternatie omdat de extreemrechtse minister van Binnenlandse Zaken in zijn politieke campagnevoering religieuze symbolen als de rozenkrans of eerder al de kerststal misbruikte. Hij riep ook de hulp van Maria in voor winst in de verkiezingen. Gezaghebbende katholieke stemmen als het jezuïetentijdschrift La Civiltà Cattolica, het katholieke weekblad Famiglia Cristiana en Avvenire, de krant van de Italiaanse bisschoppen, verwijten Matteo Salvini religie te misbruiken voor eigen winst en om schendingen van de mensenrechten in de migratiecrisis te vergoelijken. Tussen de sociaal bewogen paus Franciscus en Salvini botert het al lang niet. Franciscus weigert Salvini te ontvangen zolang die zijn migratiebeleid niet bijstelt. (Sylvie Walraevens – Emmanuel Van Lierde)

Gelezen in TERTIO van 22 mei 2019: “Geloof is een onuitgepakt cadeau”

Onze tijd biedt ongetwijfeld kansen voor de (her)ontdekking van een authentiek christendom en van een kerk die een meer nederige en ook meer getuigende kerk is, een open kerk die niet terugplooit op zichzelf, een kerk die niet veroordeelt en zich niet defensief opstelt, maar solidair is met de vreugden en de zorgen van alle mensen. Het is de kerk die paus Franciscus vandaag wil belichamen. “Voor mij is geloof een onuitgepakt cadeau.” Die zin hoorde ik onlangs van een jongvolwassene en die uitspraak is bij mij blijven hangen. Het vat het zo mooi samen. Geloof is een cadeau. Een geschenk maakt ons blij. De mooiste geschenken krijgen we “om niet”. Zo ervaart die jongvolwassene het Godsgeloof. Het is iets wat ik ontvang, niet iets wat ik zelf maak. Maar het is “onuitgepakt” en in die zin geen “kant-en-klaar pakket”. Dat wil zeggen: het is nog te ontdekken, tekens opnieuw samen te stellen. En dat moet ik zelf doen, precies zoals ik een geschenk dat ik krijg zelf moet uitpakken. Zo is het christelijke geloof voor sommige jongeren die – niet belast met een kerkelijk verleden – er onbevangen naar kijken. Kan dat een nieuw begin zijn? Is het die hoop waarover paus Franciscus schrijft in zijn brief Christus vivit! Christus leeft! na de synode over de jongeren? (Uit een essay van Peter Malfliet)